Autor: Andrea Veiga

  • Celia Lomba, testemuña da emigración da súa familia: “O barco collíase en Vigo e viamos que marchaban nel, unha tristeza”

    Celia Lomba, testemuña da emigración da súa familia: “O barco collíase en Vigo e viamos que marchaban nel, unha tristeza”

    Entre os séculos XIX e XX os veciños de A Guarda partían a Latinoamérica en busca de estabilidade económica e deixando toda unha vida atrás

    Algunhas das fotografías que garda Celia como recordo de toda unha vida na Guarda | Imaxe cedida por Celia Lomba

    A Guarda é unha vila mariñeira duns 10.000 habitantes situada no sureste de Galicia e limítrofe con Portugal. A pesar da súa pequena extensión de apenas uns 20 quilómetros cadrados é un lugar con moítisimas historias que contar. Unha delas é a de Celia Lomba de la Peña, que viviu unha vida marcada pola emigración da súa familia. 

    A finais do século XIX e principios do XX, o municipio experimentou un período de inestabilidade e incertezas. Isto desencadeou en que moitos dos seus veciños atravesaran o ‘charco’ en busca de emprego e éxito económico. Así, poñían rumbo ao que eles denominaban “As Américas”. Porto Rico, República Dominicana, Brasil ou Cuba eran algúns dos destinos escollidos. 

    Por outra banda, estamos sobre todo acostumados a oír a historia dende a perspectiva da xente que abandona o seu fogar para buscar a vida. Pero como o viven os que quedan e ven marchar? Deste xeito, a nosa entrevistada Celia non foi quen mudou, senón quen viviu como dous dos seus irmáns facían as maletas sen un billete de volta. Unha familia cunha árbore xenealóxica marcada pola palabra emigración, posto que a partir de 1830 algúns dos seus antecesores por parte de nai xa partiran a Guatemala e Cuba. 

    Os teus irmáns emigraron en 1950 e 1957, mais non foron os primeiros. O teu pai xa o fixera a Porto Rico moito antes de formar a túa familia. Que o levou a tomar esta decisión con apenas 14 anos?

    Os meus avós tiñan un barco e podía traballar de mariñeiro, pero el non quiso. Entón claro, naquela época era iso ou emigrar. Precisabas o que se denominaba unha “carta de chamada” e tiñan que enviarcha os señores de Melón. O meu pai díxolles que quería ir e escribíronlle. Imaxina a un rapaz de 14 anos polo mundo naquela época e moito máis incomunicado que agora. Que valente, marcharse el só nun barco e chegar sen coñecer a nadie. El ía sempre con ese sorriso, con esa cara tan alegre que se ve nas fotos. 

    Como foi a súa estancia en Porto Rico? 

    Traballou de comerciante en varios almacéns e levaba cousas, por exemplo, á República Dominicana. E supoño que viviría con máis xente que traballara alí. 

    Antonio Lomba Pacheco con 19 anos apoiado no mostrador nun almacén de zapatos no que traballa en Porto Rico (1910) | Imaxe cedida por Celia Lomba

    Como foi a volta a Galicia?

    Unha vez intentou vir de visita e non o deixaron entrar en España por non ter feito o servizo militar, non sei se chegou a vir máis veces. Despois, xa veu para quedar en 1930, con 40 anos. Coñeceu á miña nai na festa de San Caetano e aos dous meses casou con ela.

    Á esquerda María de la Peña e a dereita Antonio Lomba, pais de Celia (1956)| Imaxe cedida por Celia Lomba

    E despois tiveron 5 fillos, que sodes vós. En orde cronolóxica, Horacio, Gloria, ti, Toñito e Manolito. Cando medráchedes, os teus irmáns maiores decidiron partir “ás Américas”. Horacio á República Dominicana e Gloria á Arxentina sete anos máis tarde. Recordas o que os motivou a emigrar?

    Horacio, como estaban alí os meus tíos e a miña avoa por parte de nai, quiso irse. Estivo traballando con eles nun comercio de tecidos que tiñan e tardou bastante en vir. Anos despois casou alí. Gloria foi a un baile do casino e a través dun home de Ourense que emigrara e estaba de visita na Guarda coñeceu a Victorino, co que acabaría casando. Entón, marchou á Arxentina xusto despois porque el traballaba alí. 

    Tendo en conta que o teu pai xa sabía o que era emigrar e tanto el como a túa nai tiñan familiares no estranxeiro, como tomaron que dous dos seus fillos marcharan decontino?

    Os meus pobres pais digo eu, vaia! Todos chorando alí cando fomos ao barco. Collíase en Vigo e viamos como marchaban nel, unha tristeza. E despois, de noite dende casa aínda vimos que pasaba por alá o barco. 

    Fotografia da familia ao completo en A Guarda xusto antes de que o primeiro fillo, Horacio, emigrara en 1950. De esquerda á dereita Gloria, a nai, o pai, Manolito, Toñito, Horacio e Celia  | Imaxe cedida por Celia Lomba

    A comunicación sería moi diferente á do día de hoxe. Como vos comunicábades?

    Por carta, eu ao meu pai lémbroo sempre coa máquina de escribir, moitísimo, escribindo a todos. Levábanas ao servizo de correos de aquí da vila e o que tardara, 7 días, ou o que fora. 

    A pesares de que debía ser unha situación moi complicada, non todo era malo. Os reencontros serían moi emocionantes, non si?

    Iamos a Vigo a esperalos e aí si que iamos contentos. Aínda que no caso de Horacio sabiamos que viña para logo volver marchar, pero aínda así sempre moi felices.

    A familia ao completo en agosto do 1969 | Imaxe cedida por Celia Lomba

    Entón, a emigración foi permanente ou máis tarde volveron a  residir en A Guarda?

    No caso de Horacio, el quedou na República Dominicana, porque casou alí e formaron a súa familia. Gloria tivo ás súas tres fillas en Arxentina pero como ela e o seu marido eran de aquí, viñeron e montaron outro negocio.

    Nun período histórico marcado pola emigración como foi o século XIX e século XX, había máis xente que partía “Ás Américas”, non? Coñeces a alguén máis do teu entorno que tamén o fixera?

    Por exemplo, o pai das miñas amigas Chita e Ángeles tamén viñera de Porto Rico. No entanto, o de María del Carmen de Brasil e o de María Fernanda de Santo Domingo. Pero aquí a xente moito viaxar, porque aquí que facían?

    Claro, a vila naquela época estaba moi focalizada ao traballo na mar. 

    Si, claro, ou eras mariñeiro ou senón traballabas nun comercio. 

    A emigración, ademais, tamén deixou un legado visual na vila, non? A xente facía diñeiro fóra e ao volver construía as denominadas casas indianas. 

    Si, todas as casas indianas. Todas nas que vexas azulexos son casas indianas. Hai aquí por Camposancos, o Coruto e todos os sitios. Nós tamén tiñamos unha casa moi bonita con azulexos e unha terraza preciosa, pero tirárona.

    Os irmáns Lomba de la Peña situados de maior a menor na terraza da súa vivenda familiar no ano 1969 | Imaxe cedida por Celia Lomba

    Ao rematar a entrevista xurdiume a curiosidade de se unha persoa que viu marchar á xente da súa contorna, pensaría nalgún momento en facer o mesmo. No entanto, Celia en confianza desveloume que xamais pensara algo coma iso. A pesar do seu contexto, demostra que cada persoa ten o seu propio camiño na vida, independentemente das eleccións que tomen os demais. 

    A día de hoxe, xa non é tan común emigrar a América. Agora, os mozos decántanse por buscar traballo noutros destinos. En cambio, é innegable que a vila quedou marcada por un suceso histórico coma este. Quedaron rastros de riqueza coas impresionantes casas indianas que algúns construían como recompensa tras tódolos anos de traballo no estranxeiro. Non obstante, moitas familias pasaron por situacións complicadas con moita morriña do seu fogar, pero tamén das persoas que as esperaban nel. 

  • Tui convértese no referente teatral do Baixo Miño coa obra Un deus salvaxe 

    Tui convértese no referente teatral do Baixo Miño coa obra Un deus salvaxe 

    Primeiros asistentes esperando baixo as luces do Teatro Municipal | Andrea Veiga García

    O venres 9 de outubro ás 21:00 os tudenses teñen unha cita: ir ao teatro. O motivo é a visita da compañía galega Talía Teatro que dende o ano 1988 recorre Galicia en busca da dignificación das artes escénicas. Nesta fin de semana interpretan concretamente Un deus salvaxe como parte da programación teatral de outono do municipio.  

    O reloxo marca as 20:30 horas cando diante do Teatro Municipal, iluminado polas luces dos focos e das farolas, se aprecia unha cálida estampa. O histórico edificio neogótico está rodeado de veciños e veciñas que comparten algo máis que un territorio en común: o gusto pola cultura. Predomina a xente maior, aínda que non é de extrañar ver familias cos seus fillos, profesorado e algún rapaz curioso.  

    Os murmurios son, polo momento, a melodía que se escoita. Aínda que é un pobo de máis de 17.000 habitantes, os reencontros entre coñecidos son inevitables nunha ocasión coma esta. A agarda remata quince minutos antes da hora do espectáculo. A zona exterior comézase a baleirar e no “hall” as escaleiras convértense nas protagonistas, xa que se acumula a xente facendo cola para ensinar a entrada. 

    Momento da apertura das portas do auditorio| Andrea Veiga García

    Xa dentro da sala teatral vése ao fondo un escenario clausurado por un denso pano gris. Baixo a luz cálida e tenue atópase a platea por onde pasan grupos de espectadores en busca do seu asento numerado. Unha vez localizado, os máis rápidos sentan e comezan as conversas entre as diferentes filas de butacas vermellas.  

    Os primeiros espectadores tomando asento | Andrea Veiga García

    As agullas sinalan as 21:00 e o auditorio súmese nunha cálida oscuridade. Polos altofalantes advirten que non se poden tirar fotografías e que queda prohibido o uso do teléfono móbil. O pano ábrese e queda ao descuberto o decorado do salón dunha casa. Predominan os tonos beixes algún toque en verde e branco. No lado esquerdo hai unha fiestra pola que se simula de forma realista que entra a luz da rúa. O centro da sala está ocupada por dous sofás e unha mesa auxiliar cuns tulipáns. Á dereita, un pequeno armario cunha botella de whisky baixo un cadro.  

    Comeza a soar unha melodía e polo corredor que hai ao fondo aparece un matrimonio: María Ordóñez como Verónica e Dani Trillo como Miguel. Contextualizan que o seu fillo Brais, de 11 anos, foi agredido por outro neno, Iván, que lle partiu os dentes. Polo tanto, de forma responsable, contactan cos outros pais para comentar a magnitude do conflito e solucionalo o antes posible.  

    A escena avanza e a segunda parella entra no relato. Marta Lado é a personaxe de Ana e Toño Casais a de Alberto. Saúdanse uns a outros e aparentan estar todos preocupados pola situación. No entanto, as primeiras diferenzas comezan a aparecer co paso de apenas uns minutos.  

    Os primeiros cónxuxes tratan de mostrarse como uns pais modelo e responsables que non queren conflitos, só ser xustos. Os segundos, aínda que simulan estar igual de afectados, empregan frases nos diálogos que mostran que hai carencias na educación do seu neno. Así, o home comenta, quitándolle importancia, que o seu fillo é un “salvaxe” ou que simplemente son “cousas de nenos”.  

    Co vestiario obsérvase dun simple vistazo esta dicotomía. Verónica viste dunha forma moi sinxela cun vestido solto branco e Ana leva unha blusa, uns pantalóns arreglados e un abrigo granate acompañado dun bolso. Pola súa banda, Miguel leva unha indumentaria máis clásica cun xersei de la e Alberto vai completamente traxeado, con corbata e un gabán. Polo tanto, a personalidade xa vai reflectida na propia estética dos protagonistas.  

    A incomodidade pode respirarse no ambiente. Os personaxes atópanse nun espazo reducido, mais é como se existiran fronteiras invisibles que os separan a miles de quilómetros polas súas discrepancias. A linguaxe que empregan comeza a xerar discusións e parece que o seu status social tamén. Os silencios son moi recorrentes e repítese a melodía inicial neles. 

    A Alberto non para de soarlle o teléfono durante os 70 minutos da obra e fai moito uso do proscenio. Desta forma, faise unha crítica á desconexión co presente por culpa da tecnoloxía. É curioso que entre o propio público esta cuestión tamén foi motivo de rifa debido a que se escoitaron varios móbiles durante a función.  

    O corredor emprégase para simular que se vai á cociña e a porta do recibidor para os múltiples intentos de fuxida do conflito. Así, todos os elementos que compoñen o relato son sumamente relevantes. Non hai un só obxecto do que non se fixera uso ou polo menos referencia durante a representación. De feito, non tiñan tampouco reparo en manchar o escenario nin en tirar obxectos. Isto provocou bastantes risas entre os espectadores.  

    Finalmente, esta sátira ten algo que dicir para todos os protagonistas. Ningunha é a familia modelo e todos teñen os seus máis e os seus menos. Dende o humor fai unha boa crítica á sociedade que é oportuno que interprete cada quen, xa que non hai soamente unha visión correcta da historia. Por iso, é totalmente recomendable ir vela de primeira man e sacar a túa propia conclusión. As luces acéndense, os actores e actrices fan reverencias de forma cómica e alegre e os aplausos enchen a sala. Agora só queda unha cousa que facer: non deixar que o teatro morra.  

    Andrea Veiga

    Estudante do cuarto curso do Grao en Xornalismo na Universidade de Compostela